Қырғыздар Әмір Темір билігі кезеңінің жазбаша дереккөздеріндеа
Ғылыми мақала
DOI:
https://doi.org/10.65076/Кілт сөздер:
Қырғыздар, Самарқанди, ибн Арабшах, шағатайлар, Әмір Тимур, Ескендір, Ашбара, МоғолстанАңдатпа
Бұл зерттеудің мақсаты – XIV ғасырдың соңғы үштен бір бөлігі – XV ғасырдың басындағы Әмір Темірдің билік еткен уақытына қатысты дереккөздердегі қырғыздар туралы мәліметтерді талдау. Жұмыст өзектілігі ортағасырлық шығармалардың деректанулық талдауы негізінде "Матла ас-садайн ва маджма әл-Бахрейн (екі тақуалық шоқжұлдыздың көтерілуі және екі мұхиттың бірігуі)" Абд ар-Раззак Самарқанди және "Аджайиб әл-макдур фи тарихи Таймур (Темур тарихындағы тағдырдың кереметі) Ахмед ибн Арабшах, Батыс Тянь-Шань тауларында қырғыз тайпаларының негізгі массивінің пайда болуының уақыт пен географиялық шеңберін анықтауға мүмкіндік туды. Бұл қолжазбалар тарихи дереккөздерді зерттеудің дәстүрлі хронологиялық әдісін қолдана отырып талданды. Сондай-ақ, Әбд әл-Раззақ Самарқандидің еңбегіндегі қырғыздар туралы мәліметтердің дұрыстығын растайтын қосымша дереккөздер тартылды. Олар "Матла ас-садайн ва маджма әл-Бахрейн" шығармасында Тимурид Ханшайымы Искандердің Моғолстанға жасаған жорығы аясында айтылған. Бұл мәліметтер Қырғыз тайпаларын XIV ғасырдың аяғы мен XV ғасырдың басында Моғолстанның солтүстік аймақтарында Алтай тауларының оңтүстік бөлігінде Бешбалық қаласының маңында оқшаулауға мүмкіндік береді. Бұл кезде қырғыз тайпалары моңғол Алтайының Оңтүстік сілемдерінің таулы аңғарларын алып, ішінара Шығыс Тянь-Шаньға – Богдо-ула және Баркелтаг таулы жүйелерінің аймағына қоныс аударды деп болжануда. Сонымен қатар Ахмед ибн Арабшахтың "Аджайб әл-макдур фи тарих-и Темур (Темір тарихындағы тағдырдың ғажайыптары)" шығармасының орыс тіліндегі аудармасы зерттелді, онда Әміре Темір империясының шығыс шекараларындағы Ашпара бекінісінде орналасқан әскери контингенттің сипаттамасында "шағатай қырғыздары" деп аталады. Бұл аударманы Өзбек аудармасынан Х. Бабабеков орындады. "Қырғый" термині қате түрде "Қырғыз" деген атпен берілгенін көрсетті. Осылайша, Әмір Тимурдың билігі кезінде Батыс Тянь-Шань аумағында қырғыздар туралы айтылмағандығы тіркелді. Демек, Әмір Тимурдың тұсында батыс Тянь-Шаньда қырғыздар туралы ақпараттың болмауы қырғыздардың біртұтас этникалық ұжым ретінде бұл жерлерді XIV ғасырдан ерте игермегені туралы айтуға мүмкіндік береді.
##plugins.themes.default.displayStats.downloads##
Әдебиеттер тізімі
Abdumanapov R.A. Kipchaki v istorii kyrgyzov. Bishkek: Iz-Basma, 2015. 200 p.
Abdumanapov R.A. "Kyrgyzskie gory" v sefevidskom istochnike XVI veka "‘Alam-ara-yi Shakh Isma‘il". In: «Orto kylymdardagy Kyrgyzstandyn zhana aga chektesh өlkөlөrdүn aimagyndagy saiasii, etnomadanii protsesster» edited by R. Zholdoshov. Bishkek. 2023. Pp. 429-439.
Abramzon S.M. Kirgizy i ikh etnogeneticheskie i istoriko-kul'turnye sviazi. Frunze: Kyrgyzstan. 1990. 480 p.
Akerov T.A. Drevnie kyrgyzy i Velikaia Step' (po sledam drevnekyrgyzskikh tsivilizatsii). Bishkek: Biiiktik. 2005. 252 p.
Akerov T.A. Karkyrakhan Velikii Kyrgyzskii kaganat (Rol' etnopoliticheskikh faktorov v konsolidatsii kochevykh plemen Pritian'shan'ia i sopredel'nykh regionov (VIII-XIV veka)). Bishkek: Tipografiia "Universitet" KNU im. Zh. Balasagyna. 2012. 202 p.
Akerov T.A. Usuni – kyrgyzy. Kyrgyzy na prostorakh Evrazii. Bishkek: Tipografiia "Universitet" KNU im. Zh. Balasagyna. 2020. 582 p.
Akhmedov B., Mukminova R., Pugachenkova G. Amir Temur (zhizn' i obshchestvenno-politicheskaia deiatel'nost'). Tashkent: "Universitet". 1999. 263 p.
Aristov, N.A. Usuni i kyrgyzy ili kara-kyrgyzy: Ocherki istorii i byta naseleniia zapadnogo Tian'-Shania i issledovaniia po ego istoricheskoi geografii. Bishkek: Ilim. 2001. 582 p.
Aristov N.A. Zametki ob etnicheskom sostave tiurkskikh plemen i narodnostei i svedeniia ob ikh chislennosti. Zhivaia starina. 1876. Year VII, Issue 3-4. Pp. 274-456.
Ashurbeili, S.B. Gosudarstvo Shirvanshakhov (VI-XVI vv.). Baku: Elm, 1983. 343 p.
Baibosunov M.B. "Kyrgyzskii sled" v Perednei Azii. Portal: “History of Kyrgyzstan and the Kyrgyz People”. (Date of publication: 25.08. 2024) Available at: https://kghistory.akipress.org/unews/un_ post:40863 (Date of access: 07.09. 2026)
Bartol'd V.V. Kirgizy (Istoricheskii ocherk). Frunze: Kirgizskoe Gosudarstvennoe Izdatel'stvo. 1927. 57 p.
Batmanov I.A. Kratkoe vvedenie v izuchenie kirgizskogo iazyka. Frunze: Kirgizgosizdat. 1947. 115 p.
Beishenaliev T.O. Buruty – dikokamennye kirgizy? In: Written Monuments and Problems of the History of Culture of the Peoples of the East. XXIII Annual Scientific Session of the Leningrad Institute of Oriental Studies of the USSR Academy of Sciences (Reports and Communications). 1988. Part I. Moscow: Nauka, 1990. Pp. 139-143.
Bernshtam A.N. K voprosu o proiskhozhdenii kyrgyzskogo naroda. Soviet Ethnography. 1955. No. 2. Pp. 16-26.
Bichurin N.Ia. Sobranie svedenii o narodakh, obitavshikh v Srednei Azii v drevnie vremena. Moscow-Leningrad: Izdatel'stvo Akademii nauk SSSR. 1950. Book 1. 380 p.
Bretshneider E.V. Aziia i Evropa v epokhu srednevekov'ia: sravnitel'nye issledovaniia istochnikov po geografii i istorii Tsentral'noi i Zapadnoi Azii XIII-XVII vekov. St. Petersburg: Svoe izdatel'stvo. 2018. 280 p.
Butanaev V.Ia., Khudiakov, Iu.S. Istoriia eniseiskikh kyrgyzov. Abakan: Izdatel'stvo Khakasskogo gosudarstvennogo universiteta im. N.F. Katanova. 2000. 272 p.
Fan Carol. The Timurid Regions and Moghulistan through the Eyes of a Ming Diplomat: An Annotated Translation of the Xiyu fanguo zhi and Selected Poems by Chen Cheng (1415). Journal of the Economic and Social History of the Orient. 2023. № 66, рp.795-884.
Grumm-Grzhimailo G.E. Zapadnaia Mongoliia i Uriankhaiskii krai. Leningrad: Izdatel'stvo uchenogo komiteta MNR. 1926. Vol. 2. 896 p.
Ibn Arabshakh. Istoriia Amir Timura. Achoib al-makdur fi ta"rikhi Taimur. Translated by Khaidarbek Bobobekov. 3rd ed. Tashkent, 2008. 239 p.
Ibn Arabshoh a. Azhoib al-Makdur fi tarikhi Taimur (Temur tarikhida taқdir azhoiibotlari). Translated from Arabic, with comments and a preface by U. Uvatov. Editor-in-Chief: A. Urinbaev. Vol. 1. Tashkent: Mehnat. 1992. 326 p.
Ibn Arabshoh b. Azhoib al-Makdur fi tarikhi Taimur (Temur tarikhida taқdir azhoiibotlari). Translated from Arabic, with comments and a preface by U. Uvatov. Editor-in-Chief: A. Urinbaev. Vol. 2. Tashkent: Mehnat. 1992. 192 p.
Iezdi, Sharaf ad-Din Ali. "Zafar-name". In: Materials on the History of the Kyrgyz and Kyrgyzstan. Moscow: Nauka. 1973. Issue 1. Pp. 128-150.
Karaev O.K. Chagataiskii ulus. Gosudarstvo Khaidu. Mogulistan. Obrazovanie kyrgyzskogo naroda. Bishkek: Kyrgyzstan. 1995. 160 p.
Karaev O.K. K voprosu o peredvizhenii kirgizov na Tian'-Shan' i assimiliatsii mestnykh plemen v XIII-XV vekakh. Soviet Ethnography. 1966. No. 3. Pp. 100–107.
Khaidar Mirza Mukhammad. "Tarikhi Rashidi". Introduction, translation from Persian by A. Urunbaev, R.P. Dzhalilova, L.M. Epifanova. Introduction and translation from Persian by A. Urunbaev, R.P. Dzhalilova, L.M. Epifanova. Tashkent: Fan. 1996. 728 p.
Khudiakov Iu.S. Kyrgyzy na prostorakh Azii. Bishkek: PP Kameks-Detai LTD. 1995. 187 p.
Kirgizsko-russkii slovar'. In Two Books. About 40,000 Words. Compiled by K.K. Yudakhin. Book 1. A-K. Frunze: Glavnaia redaktsiia Kirgizskoi sovetskoi entsiklopedii. 1985. 504 p.
Kozhobekov M.Ch. Nauchnoe nasledie A.N. Bershtama v fondakh AN Kyrgyzskoi Respubliki. Innovation in Science. 2017. No. 7(68). Part 1. Pp. 19-23.
Kyzlasov I. L. Khakasy. Osnovateli khakasovedeniia o vazhneishikh vekhakh istorii. K 100-letiiu vozrozhdeniia narodnogo imeni. Moscow–Abakan: Knizhnoe izdatel'stvo "Brigantina". 2017. 116 p.
Kyzlasov, L.R. Istoriia Iuzhnoi Sibiri v srednie veka. Moscow: Vysshaia shkola, 1984. 166 p.
Kyzlasov L.R. O sviaziakh kirgizov Eniseia i Tian'-Shania (K voprosu o proiskhozhdenii kirgizskogo naroda) In: Proceedings of the Kyrgyz Archaeological and Ethnographic Expedition. Frunze: Izd-vo AN Kirgizskoi SSR, 1959. Vol. III. Pp. 104-113.
Mokeev A.M. Etapy etnicheskoi istorii kirgizskogo naroda v XVI – ser. XVIII vv. In: Problems of Ethnogenesis and Ethnic History of the Peoples of Central Asia and Kazakhstan. Moscow. 1990. Issue 2. Pp. 131-137.
Mokeev A.M. Kyrgyzy na Altae i na Tian'-Shane (Etapy etnicheskoi i politicheskoi istorii kyrgyzskogo naroda vo vtoroi pol. IX – ser. XVIII vv.). Bishkek: Izdatel'stvo KTU. 2010. 280 p.
Mokeev A.M. O lokalizatsii altaiskikh kirgizov v IX-XVI vekakh. In: Kyrgyz. Ethnogenetic and Ethnocultural Processes in Ancient Times and the Middle Ages in Central Asia. Bishkek: Kyrgyzstan. 1996. Pp. 204-224.
Mongol'skii obydennyi izbornik. Sokrovennoe skazanie. Mongol'skaia khronika 1240 g. Yuan Chao Bi Shi. Translated by S.A. Kozin. Moscow-Leningrad: Izdatel'stvo AN SSSR. 1941. 619 p.
Opisanie inostrannykh gosudarstv na zapade. In: Countries and Peoples of the East. Issue XXIX. Boris Ivanovich Pankratov. Mongolian Studies. Sinology. Buddhology. St. Petersburg: Peterburgskoe Vostokovedenie. 1998. Pp. 245-274.
Orbeli I.A. Synchronistic Tables of the Hijra and European Chronology. Leningrad: Izd-vo Gosudarstvennogo Ermitazha. 1941. 276 p.
Petrov K.I. K istorii dvizheniia kyrgyzov na Tian'-Shan' i ikh vzaimootnoshenii s oiratami v XIII-XV vv. Frunze: Izdatel'stvo Akademii nauk Kyrgyzskoi SSR. 1961. 211 p.
Radlov V.V. Etnograficheskii obzor turetskikh plemen Sibiri i Mongolii. Translated from German by N.N. Kozmin. Irkutsk. 1929. 56 p.
Sabitov Zh.M. Paleogenetic Studies of Y-Chromosome Polymorphism in Representatives of the Andronovo Archaeological Culture. In: Proceedings of the International Scientific and Methodological Conference "VIII Orazbaev Readings" on the Topic "Archaeology, Ethnology and Museology in the System of Modern Higher Education", Dedicated to the 25th Anniversary of the Independence of
the Republic of Kazakhstan, April 1-2, 2016. Almaty: Kazakhskii universitet. 2016. Pp. 451-454.
Samarkandi Abd ar-Razzak. “Matla as-sadain va madzhma al-bakhrain”. In: Materials on the History of the Kyrgyz and Kyrgyzstan. Issue 1. Moscow: Nauka. 1973. Pp. 150-170.
Solotonoev B. Kyzyl kyrgyz tarykhy. Bishkek: Uchkun, 1993. Vol. 1. 208 p.
Stein M.A. Innermost Asia, Detailed Report of Explorations in Central Asia, Kan-Su and Eastern Iran: Carried Out and Described under the Orders of H.M. Indian Government. Volume II: Text. Oxford: The Clarendon Press at Oxford. 1928. Pp. 549-1139.
Tamerlane or Timur. The Great Amir. Translated by J.H. Sanders. From the Arabic Life by Ahmed ibn Arabshah. London: Luzac & Co., 1936. 341 p.
The Timurnamah or Ajayabul Maqdur Fi Akhbar-i Timur for the Degree of Honor Examination in Arabic for Officers in the Military and Civil Services. Edited by Major H.S. Jarrett, Secu., Board of Examiners. Calcutta: Urdu Guide Press. 1882. 324 p.
Turdalieva Ch.D. Kyrgyzy v trudakh Chokana Valikhanova. Bishkek. 2015. 175 p.
Valikhanov Ch.Ch. Izbrannye proizvedeniia. Alma-Ata: Kazgosizdat. 1958. 643 p.
Volin S. Svedeniia arabskikh istochnikov IX-XVI vekov o doline reki Talas i smezhnykh raionakh. In: Proceedings of the Institute of History, Archaeology and Ethnography of the Academy of Sciences of the Kazakh SSR. 1960. Volume 8. Pp. 72-92.
Zlatkin I.Ia. Istoriia dzhungarskogo khanstva 1635-1758. Moscow: Nauka, 1983. 332 p.
Жүктеулер
Жарияланды
Журналдың саны
Бөлім
Лицензия
Авторлық құқық (c) 2026 Р. Абдуманапов
Бұл жұмыс Creative Commons Attribution-NonCommercial-NoDerivatives 4.0 Дүние жүзінде.
