Қазақ этносының тарихындағы Шағатай ұлысы мен Моғұлстанның орыны: қазақтардың дәстүрлі тарихи жадын талдау
Ғылыми мақала
Кілт сөздер:
Шағатай ұлысы, Моғұлстан, Жошы ұлысы, Тарихи жады, қазақтың шығу тегі, рулық жүйеАңдатпа
Осы зерттеудің пәні ретінде Шағатай ұлысы мен Моғұлстанды мекендеген халықтың Қазақ хандығы кезеңіндегі Жетісу халқымен этногенетикалық байланысының ықтималдығын талдау болып табылады. Зерттеудің мақсаты – Моғұлстанның рулық жүйесінің қазақтың Ұлы жүзімен тікелей ауыспалылығы болмау жөніндегі қағиданы негіздеу. Талдау жасау үшін генеалогиялық аңыз – шежіре түрінде сақталып өз бірегейлігі мен шығу тегі жөнінде көзқарастарды білдіретін қазақтың тарихи жадының мәліметтері қолданды. 18 ғасырдың соңынан бастап жазба түрінде тіркелген генеалогияларға негізделсек, үш жүздің қазақстары өзінің шығу тегін тек қана Жошы ұлысымен байланыстырғанын және Жошы әулетінің Жошы/Жайылхан, Өзбек, Сыбан/Сапиан сияқты өкілдерін өз шежірелеріне қосқанын көреміз. Ұлы жүз қазақтарының шежірелері бойынша бүкіл жүз тайпалараның арғы атасы – Майқы би, оның Жошы мен Батудың серіктесі болған үйшін Байқу деген шынайы прототипі болған. Кейбір Орта және Кіші жүз тайпалары Моғұлстан құрамына кірген рулық топтардан таралыуы мүмкін, бірақ олардың шежірелерінде бұл факт көрініс таппаған. Ұлы, Орта, Кіші жүздердің түрлі ру-тайпаларының генеалогиялық аңыздары ұқсас сюжеттер мен персонаждарға толы. Бұл факт кейбір әр-түрлі бірлестіктерге кірген ру-тайпалардың шығу тегі бір екенін көрсетеді. Жүздерге бөліну мен руладың жүздер арасында бөлісуі – бергі кезде пайда болған құбылыс деуге болады. 17-18 ғасырларда қазақтарды Жетісу жерінен ойраттар ығыстырып жібергенін және ру-тайпалар арасында үздіксіз жерлерді қайта бөлу процесстер орын алғанын ескерсек, Моғұлстан халқының Ұлы жүзбен тікелей этногенетикалық байланысы мүмкін есмес екенін көреміз. Жошы ұлысымен тарихи байланыс тек қазақтардың ғана емес, қырғыз тайпалардың да тарихи жадында көрініс тапты. Қырғыз халқының эпилалық дәстүрі қазақ дәстүрімен тығыс байланысты және жошы дәстүріне тән элементтерді сақтап қалды, оның ішінде Едіге жөніндегі, бас кейіпкерледін тегі ноғайдан шығуы жөнінде, Жошының өлімі жөніндегі аңыздар. Осының барлығы қазақтың Ұлы жүзінің біраз бөлігі мен кейбір қырғыз тайпалары Жошы ұлысының құрамында қалыптасқанын белгілейді, шығу тегі бойынша моғұлстандық болып танылатын Жетісу халқының топтары, қазақ халқының құрамына кірген соң өзінің моғұлстандық тегі жөніндегі тарихи жадынан толық айырылып қалды.
##plugins.themes.default.displayStats.downloads##
Әдебиеттер тізімі
Adilgireev H. K istorii obrazovaniya kazahskogo naroda. Bulletin of the Academy of Sciences of the Kazakh SSR. 1951. No.1(70).
Akerov T. Madzhmu at-Tavarih kak istoricheskij istochnik (Polnyj perevod, analiz i kommentarii). Bishkek: International University of Kyrgyzstan. 2017
Alpysbes M. Shezhire kazahov: istochniki i tradicii. Astana: IP «BG-Print». 2013
Andreev I.G. Opisanie Srednej ordy kirgiz-kajsakov. Almaty. 1998
Argynbaev H., Mukanov M., Vostrov V. Kazak shezhіresі haқynda. Almaty: Atamura, 2000
Artykbaev Zh., Alpysbesuly M. Teoretiko-metodologicheskie problemy izucheniya kazahskogo shezhire. Otan tarihy. 1999. No.2.
Asfendiarov S. Shygarmalary. Torttomdyқ shygarmalar zhinagy. T.3: Almaty: «El-shezhіre». 2014
Atshybajuly A. Sherkesh shezhіresі. Almaty: Zholdas zhane K. 2000
Ahinzhanov M.B. K voprosu ob etnogeneze kazahskogo naroda. Uchenye zapiski Kazahskogo gosudarstvennogo universiteta im. S.Kirova. Vol.XXXI. Is.3. Almaty.1957
Ahinzhanov M.B. Etnogenez kazahskogo naroda. Uchyonye zapiski Kazahskogo gosudarstvennogo universiteta. Vol.XXXVIII. Is.4. Alma-Ata. 1959
Batesbajuly K., Begataruly Zh. Najman tokpak shezhіresі. Almaty. 2000
Valihanov Ch. Sobranie sochinenij: v 5 tt. Vol.1. Alma-Ata: Glavnaya redakciya Kazahskoj sovetskoj enciklopedii. 1984
Valihanov CH. Sobranie sochinenij: v 5 tt. Vol.2. Alma-Ata: Glavnaya redakciya Kazahskoj sovetskoj enciklopedii. 1985
Vitevskij V.N. I.I.Neplyuev i Orenburgskij kraj v ego prezhnem sostave do 1758 goda. T.3. Kazan'. 1898
Istoriya Kazahskih plemen i rodov. Almaty. 2005-2006.
Қazak shezhіresі. Almaty: Atamura Қazakstan. 1994.
Karataev A.A. Proiskhozhdenie plemen Starshego zhuza po shezhire: Ulus Dzhuchi ili Mogulistan? Elektronnyj nauchnyj zhurnal «edu.e-history.kz». 2023. Vol.10. No.4, р.772–789.
Kudajberdy-Uly Shakarim. Rodoslovnaya tyurkov, kirgizov, kazahov i hanskih dinastij. Alma-Ata: SP Dastan. 1990.
Kuzembajuly A., Abil' E. Shiban v istoricheskih predaniyah kazahov. Elektronnyj nauchnyj zhurnal «edu.e-history.kz». 2024. Vol.11, no.4, рр.796-813.
Meletinskij E. M. Kirgizskij epos o Manase. Istoriya vsemirnoj literatury: V 8 tomah. Moscow: Nauka, 1983-1994. 1985. Vol.3.
Mukanov M.S. Iz istoricheskogo proshlogo (Rodoslovnaya plemen kerej i uak). Almaty: Kazahstan. 1998.
Rahimbekova A. Istoricheskaya pamyat' i stepnaya ustnaya istoriologiya. Istoriko-pedagogicheskie chteniya. 2019. No.23. рр.175-180.
Sabitov ZH.M. O proiskhozhdenii kazahskih rodov sary-ujsun, dulat, alban, suan, ysty, shaprashty, oshakty, srgely. Russian Journal of Genetic Genealogy. (Russkaya versiya). 2011. Vol.3, no.3; 2012. Vol.4, no.1, рр.94-98.
Sultanov T.I. Kochevye plemena Priaral'ya v XV-XVII vv. (voprosy etnicheskoj i social'noj istorii). M.: Izdatel'stvo «Nauka». 1982.
Tolkymbetuly R. Zhalajyr. On ekі ata shezhіre. Almaty. 2000.
Tynyshpaev M. Istoriya kazahskogo naroda. Almaty: Sanat. 2009.
Chuloshnikov A.P. Ocherki po istorii kazah-kirgizskogo naroda v svyazi s obshchimi istoricheskimi sud'bami drugih tyurkskih plemyon. Orenburg: Kirgizskoe gosudarstvennoe izdatel'stvo. 1924. Ch.1
Shahmatov V.F. K voprosu ob etnogeneze kazahskogo naroda. Izvestiya Akademii nauk Kazahskoj SSR. Seriya istoricheskaya. 1950. Vol.6.
Eshiev A. Epos «Manas» i istoricheskie istochniki: paralleli, analogii, skhodstva. Bishkek. 2021.
Yudin V. O rodoplemennom sostave mogulov Mogulistana i Mogulii i ih etnicheskih svyazah s kazahskim i drugimi sosednimi narodami. Izvestiya AN KazSSR. Seriya obshchestvennaya. 1965. Vol.3, рр.52-65.
Жарияланды
Журналдың саны
Бөлім
Лицензия
Авторлық құқық (c) 2026 А. Кузембайұлы, Е. Әбіл
Бұл жұмыс Creative Commons Attribution-NonCommercial-NoDerivatives 4.0 Дүние жүзінде.
