Алтын Орда тарихындағы қырғыз халқы
Ғылыми мақала
DOI:
https://doi.org/10.65076/Кілт сөздер:
Қырғыздар, Алтын Орда, Жошы ұлысы, Шығыс Дешті Қыпшақ, Алтын Орда хандары, этносаяси процестерАңдатпа
Бұл мақалада XIV – XV ғасырлардың басындағы Алтын Орданың саяси және әскери-тарихи тарихындағы қырғыз тайпаларының рөлі талданады. Бұл зерттеудің өзектілігі қырғыздар көбінесе шеткері болып саналатын Жошы ұлысының тарихнамасында бұл тақырыптың жеткіліксіз дамуынан туындайды. Қырғыз тайпаларының Алтын Орданың шығыс шекараларына географиялық жақындығы, сондай-ақ олардың аймақтағы көші-қон, әскери және саяси процестерге қатысуы олардың Алтын Орда кезеңіндегі дереккөздерде тұрақты түрде болуына әкелді. Мақсаттар. Бұл зерттеудің мақсаты - саяси тұрақсыздық және кейінгі күйреу кезінде қырғыз тайпалары мен Алтын Орда арасындағы өзара әрекеттесудің сипаты мен нысандарын қалпына келтіру. Бұл мақсатқа жету үшін келесі міндеттер шешіледі: Алтын Орда кезеңіндегі қырғыздардың қоныстанған аймақтарын анықтау; Қырғыздар мен Алтын Орда хандарының байланыстары туралы шығыс және еуропалық дереккөздерден алынған есептерді талдау; қырғыз тайпалары мен Жошы ұлысының әртүрлі әулеттік топтары арасындағы әскери қақтығыстар мен одақтас байланыстарды зерттеу; Шығыс Дешті Қыпшақтың этносаяси процестеріндегі қырғыздардың орнын анықтау. Материалдар мен әдістер. Зерттеудің дереккөз базасы парсы шежірелерінен (Муин ад-Дин Натанзи, Махмуд ибн Уәли, Шараф ад-Дин Язди), шығыс авторларының еңбектерінен, орыс жылнамаларынан алынған деректерден, сондай-ақ нумизматикалық материалдар мен кеш ортағасырлық жинақтардан тұрады. Әдістемелік тұрғыдан алғанда, жұмыс дереккөздерді талдау принциптеріне, салыстырмалы тарихи әдіске және әртүрлі жазбаша дәлелдемелерді сыни салыстыруға негізделген, бұл оқиғалардың хронологиясын нақтылауға және этносаяси процестерді түсіндіруге мүмкіндік береді. Зерттеу қырғыздардың Алтын Орданың шығыс шекаралас жерлерінің тарихында маңызды рөл атқарғанын, тәуелсіз әскери және саяси фактор ретінде әрекет еткенін анықтады. Қырғыз жерлері азаматтық қақтығыстар кезеңінде жеке Алтын Орда билеушілері мен әулеттік топтар үшін баспана, сондай-ақ Алтын Орда хандарының (Мүбарак Қожа, Пулад Хан және Чекре) әскери жорықтары үшін арена болғаны көрсетілген. Қырғыздар мен Шибанид ақсүйектерінің өкілдері арасындағы қарым-қатынас негізінен тату көршілік қарым-қатынаста болғаны, ал Ордадағы орталық биліктің нығаюы қырғыз тайпаларына қарсы жазалау жорықтарымен қатар жүретіні анықталды. Қорытынды. Қырғыз тайпаларының Алтын Ордамен өзара әрекеттесуі, ең алдымен, географиямен және Жошы ұлысындағы ішкі саяси күрестің динамикасымен анықталғаны туралы қорытынды жасалды. Қырғыз тайпалары Алтын Орда саясатының пассивті субъектілері болған жоқ; керісінше, олар Шығыс Дешті Қыпшақтағы әскери және саяси жағдайға белсенді әсер етті. Алтын Орданың ыдырауы және кейінгі қоныс аударулар қырғыздардың Жетісу мен Шығыс Тянь-Шаньға қоныс аударуына ықпал етті, бұл олардың Орта Азия мен Ордадан кейінгі аймақтың алғашқы мемлекеттері тарихындағы кейінгі орнын анықтады.
##plugins.themes.default.displayStats.downloads##
Әдебиеттер тізімі
The Tarikh-i-Rashidi of Mirza Muhammad Haidar, Dughlát: a history of the Moghuls of Central Asia by N. Elias. The translation by E.Denison Ross. London: Sampson Low, Martson and Company. 1895. 536 p.
Vásáry I. The Beginnings of Coinage in the Blue Horde. Acta Orientalia Hungarica. LXII. 2009. P.371–385.
Akerov T. Majmu at-Tavarih as a historical source (Full translation, analysis and commentary). Bishkek: International University of Kyrgyzstan. 2017. 348 c.
Akerov T., Sabitov J. Military and political activity of the Golden Horde Pulat Khan in the East of the Jochi Ulus according to Majmu at-Tavarikh. History, economy and culture of the medieval Turkic-Tatar states of Western Siberia. Materials of the III All-Russian (with international participation) scientific conference. Kurgan. 2017. pp.21-25.
Akhmedov B. Towards the study of the political history of Kyrgyzstan in the 15th century. Social sciences in Uzbekistan. Tashkent, 1961, No.5, pp.29-34.
Gaev A. Genealogy and chronology of the Jochids. To clarify the genealogy of the numismatically recorded rulers of the Jochi ulus. Antiquities of the Volga region and other regions. Collection of articles. Vol. IV. Numismatic collection. Volume 3. Moscow: Informelectro. 2002. pp.9-56.
The Golden Horde in world history. A collective monograph. Kazan: Sh. Marjani Institute of History of the Academy of Sciences of the Republic of Tatarstan. 2016. 968 p.
The history of Kazakhstan in Persian sources. Volume IV. A collection of materials related to the history of the Golden Horde. Extracts from Persian works collected by V. Tiesenhausen and edited by A. Romaskevich and S. Volin / Editor-in-chief M. Abuseitova. Redesigned and expanded. Preparation for the new edition, introduction, translation, comments, compilation of indexes by M. Abuseitova and J. Tulibayeva. Almaty: Dyke Press. 2006. 620 p.
From Ghaffari's "Lists of the Organizer of Peace". Tiesenhausen V. Collection of materials related to the history of the Golden Horde. Vol. II. Extracts from Persian works collected by V. Tiesenzhausen and edited by A. Romaskevich and S. Volin. Moscow-Leningrad: Publishing House of the USSR Academy of Sciences. 1941. pp.210-212.
Kuzeev R. The origin of the Bashkir people. Ethnic composition, history of settlement. Moscow: Nauka Publishing House. 1974. 572 p.
Mirgaleev I. Materials on the history of the wars of the Golden Horde with the Empire of Timur. Kazan: Institute of History of the Academy of Sciences of the Republic of Tatarstan. 2007. 108 p.
Mokeev A. Kyrgyz in Altai and Tien Shan (Stages of the ethnic and political history of the Kyrgyz people in the second half of the 9th – 18th centuries). Bishkek: Iz-Basma Printing House. 2010. 280 p.
Kychanov E. Information in "Yuan-shi" about the migrations of the Kyrgyz in the 13th century (publication of sources). Proceedings of the Academy of Sciences of the Kirghiz SSR. 1963. Series of Social Sciences. Vol. 5. Issue 1. pp.59-65.
Pishulina K. The Kazakh Khanate in relations with Moghulistan and the Shaibanids in the last third of the XV century. Kazakhstan in the era of feudalism (Problems of ethnopolitical history). Alma Ata: Publishing house "Science" of the Kazakh SSR. 1981. pp.96-123.
Pochekaev R. The Kings of the Horde. Biographies of the Khans and rulers of the Golden Horde. 2nd Ed., ispr. and add. St. Petersburg.: EURASIA. 2012. 464 p.
Safargaliev M. The Disintegration of the Golden Horde. Saransk: Mordovian Book Publishing House. 1960. 275 p.
Sayf al-din ibn Damullo Shah Abbas Aksikenti, ann uulu Nooruz-Mukhammat (Nurmukhammat). Tarykhtardyn zhyynagi ("Majmu at-tavarikh") /kotor. M. Dosbolov, O. Sooronov. Bishkek: Salaam. 2016. 160 b.
Samarqandiy Abdurazzoq. Matlai Sadain wa Majmai Bahrain. II gold, birinchi kism. (1405-1429 yillar vokealari). Tashkent: "O'zbekiston". 2008. 632 b.
Seleznev Yu. Russian-Horde conflicts of the XIII-XV centuries. Ed. by A. Kuzmin. Ed. 2nd revised. Moscow: Quadriga. 2014. 224 p.
"Collection of stories." Majmu at-tawarih. Photographic reproduction of handwritten text excerpts, introduction, indexes. Prepared for publication by A. Tagirdzhanov. Leningrad: Oriental Literature. 1960. 106 p.
Sultanov T. Raised on a white cat. Khans of the Kazakh steppes. Astana: Astana Damu-21. 2006. 256 p.
Tiesenhausen V. Collection of materials related to the history of the Golden Horde. Vol. II. Extracts from Persian writings. Moscow-Leningrad: Academy of Sciences of the USSR. 1941. pp.126-138.
Tulibayeva J. The history of Kazakhstan in Ashtarkhanid sources. Reports of the National Academy of Sciences of the Republic of Kazakhstan. Almaty, 2013, No.4, pp.126-140.
Schiltberger, Johann. A journey through Europe, Asia and Africa from 1394 to 1427. Translated from the Old German by F. Brun. Baku: Elm Publishing House. 1984. 88 p.
Жарияланды
Журналдың саны
Бөлім
Лицензия
Авторлық құқық (c) 2025 Р. Абдуманапов
Бұл жұмыс Creative Commons Attribution-NonCommercial-NoDerivatives 4.0 Дүние жүзінде.
