Картадағы бос кеңістік: Алтын Орда дәуіріндегі коммуникациялық желілерді тарих оқулықтарында қайта пайымдау
Ғылыми мақала
DOI:
https://doi.org/10.65076/3105-0042.2026.4.122.136Кілт сөздер:
Жошы Ұлысы, Алтын Орда, Солтүстік Қазақстан, коммуникациялық желі, ям жүйесі, керуен жолдары, тарихи география, тарих оқулығы;, GIS;, дала өркениетіАңдатпа
Мақалада Солтүстік Қазақстанның Жошы Ұлысы дәуіріндегі саяси, сауда-экономикалық және мәдени коммуникациялар жүйесіндегі орны тарихи география, деректану және оқулықтану тұрғысынан қайта қарастырылады. Зерттеудің негізгі мақсаты – өңірді тарихи карталарда шеткері, "бос" немесе тек көшпелі кеңістік ретінде көрсетуге негізделген дәстүрлі түсіндірудің шектеулілігін анықтап, оның Алтын Орда кеңістігіндегі байланыстар жүйесіндегі қызметін ашу және бұл мәселені тарих оқулықтарында бейнелеудің ғылыми-әдістемелік моделін ұсыну. Зерттеуде жазба деректер, археологиялық және нумизматикалық материалдар, тарихи-географиялық мәліметтер, топонимика, картографиялық деректер және Алтын Орда тарихының оқулықтарда берілуіне арналған зерттеулер пайдаланылды. Тарихи-салыстырмалы, тарихи-географиялық, пәнаралық және контенттік талдау әдістері, сондай-ақ тарихи GIS мүмкіндіктері қолданылды. Зерттеу нәтижесінде Алтын Орда дәуіріндегі коммуникациялық жүйенің үш өзара байланысты деңгейі айқындалды: саяси-әкімшілік, сауда-көлік және әлеуметтік-мәдени байланыстар. Ям жүйесі хан билігінің кең аумақтағы ақпарат алмасуын және адамдар қозғалысын қамтамасыз еткен мемлекеттік инфрақұрылым ретінде қарастырылды. Солтүстік Қазақстанның Есіл, Тобыл және Ертіс аңғарлары арқылы Орталық Қазақстан, Сырдария бойы, Орал-Еділ өңірі және Батыс Сібір бағыттарымен байланысқан ықтимал қозғалыс дәліздері сипатталды. Сонымен қатар керуен жолдарының қалыптасуында су көздері, маусымдық жайылымдар, қауіпсіздік, саяси тұрақтылық және айырбас орталықтарының маңызы көрсетілді. Мақалада кеңестік және қазіргі оқулықтардағы Алтын Орда бейнесінің өзгеруі, бағалауыш ұғымдардан құрылымдық түсіндіруге көшу қажеттілігі талданады. Зерттеу Солтүстік Қазақстандағы барлық маршруттар мен ям бекеттерінің нақты орны анықталды деген тұжырым жасамайды; керісінше, деректердің сенімділік дәрежесін ажыратуды маңызды әдістемелік қағида ретінде ұсынады. Осыған байланысты карта дайын тарихи шындықтың иллюстрациясы емес, әртүрлі деректерді салыстыру арқылы жасалатын ғылыми реконструкция ретінде қарастырылады. Қорытындыда тарих оқулықтарындағы карталарды желілік қағида бойынша құру, нақты, ықтимал және болжамды нысандарды ажырату, уақыттық қабаттарды, су көздерін, маусымдық маршруттарды және деректік белгісіздік деңгейін көрсету ұсынылады. Мұндай тәсіл Солтүстік Қазақстанды Жошы Ұлысының Орталық Еуразиядағы өзара байланысқан тарихи кеңістігінің құрамдас бөлігі ретінде неғұрлым толық түсіндіруге мүмкіндік береді. Ұсынылған модель оқулық карталарын тек көрнекі материал ретінде емес, тарихи деректерді салыстыруға, кеңістіктік байланыстарды түсіндіруге және оқушылардың тарихи ойлау дағдыларын қалыптастыруға бағытталған зерттеушілік құрал ретінде пайдаланудың маңызын негіздейді әрі өңір тарихын тұтас пайымдауға мүмкіндік береді.
##plugins.themes.default.displayStats.downloads##
Әдебиеттер тізімі
Abzalov L., Gatin M., Mustakimov I., Pochekaev R. K istorii obespecheniia bezopasnosti torgovykh putei v chingizidskikh gosudarstvakh XІІІ-XIV vv. Materials in Archaeology and History of Ancient and Medieval Crimea. 2022. №. 14. Pp. 297-313. DOI: 10.53737/2713-2021.2022.89.86.014 .
Abliazov K. A. Tekhnologii GIS pri rekonstruktsii torgovo-transportnoi sistemy Zolotoi Ordy. Izvestiya of Saratov university. New series. Series: Earth sciences. 2023. Vol. 23, no. 3, pp. 144-146. DOI: https://doi.org/10.18500/1819-7663-2023-23-3-144-146
Beliaev D., Shkurat P. Istoriografiia, izuchenie istochnikov i metody istoricheskikh issledovanii. Manuscript. 2026. Vol. 19, no. 1, pp. 14-22. DOI: https://doi.org/10.30853/mns20260001 .
Vorotyntsev L.V. "Tatarskii torgovyi put" ("Via Tatarica") v mezhdunarodnoi torgovoi sisteme XIII-XV vekov. Golden Horde Review. 2019. Vol. 7, no. 1, pp. 77-89. DOI: http://dx.doi.org/10.22378/2313-6197.2019-7-1.77-89. .
Skripkin I. N., Beliaev D. A., Shkurat P. A. Dinamika otrazheniia i problema interpretatsii temy "ordynskaia zavisimost Rusi" v sovremennykh uchebnikakh po istorii Rossii: istoriograficheskii analiz. Manuskript. 2026. Vol. 19. no. 1, pp.14-22. DOI: https://doi.org/10.30853/mns20260001.
Iliasova Z., Nogaibaeva M. Informatsiia Al-Omari ob istoricheskoi geografii Zolotoi Ordy. Turkic Studies Journal. 2024. Vol. 6, no. 3, pp. 51-68. DOI: https://doi.org/10.32523/2664-5157-2024-3-51-68.
Koshechkina E.A. Ulus Dzhuchi v sisteme mezhdunarodnoi torgovli na territorii Krymskogo poluostrova v XIII-XIV v. Omsk scientific bulletin. Series "Society. History. Modernity". 2020. Vol. 5, no. 2, pp. 22-28. DOI: 10.25206/2542-0488-2020-5-2-22-28
Merich S., Pashaoglu D. D. Pochtovaia organizatsiia (iam) v Zolotoi Orde. Golden Horde Review. 2023. Vol. 11, no. 1, pp. 37-61. DOI: http://dx.doi.org/10.22378/2313-6197.2023-11-1.37-61
Жүктеулер
Жарияланды
Журналдың саны
Бөлім
Лицензия
Авторлық құқық (c) 2026 Ж. Смаханова
Бұл жұмыс Creative Commons Attribution-NonCommercial-NoDerivatives 4.0 Дүние жүзінде.
