«Тауарих-и гузида-йи нусрат-наме» шығармасындағы Оғыз хан және оғыздар туралы аңыз: шығу тегі мен тарихи жады мәселелері

Ғылыми мақала

Аңдатпа

Мақала «Тауарих-и гузида-йи нусрат-наме» шығармасындағы Оғыз хан және оғыздар туралы аңызға арналған бөлімді талдауға арналған. Аталған еңбек түркі және моңғол халықта-рының шежіресі мен тайпалық құрамын жүйелі түрде баяндаған тарихи ескерткіш болып табылады. Зерттеу авторының негізгі назарында шежірелік аңыз құрылымында көрініс тапқан шығу тегі мәселелері мен тарихи жадтың қалыптасу тетіктері қарастырылады. Мақалада оғыз қоғамының генеалогиялық жүйесі: Оғыз ханның алты ұлы Күн хан, Ай хан, Жұлдыз хан, Көк хан, Тағ хан және Деңіз хан, олардың жиырма төрт ұлы тайпалардың түп аталары және соларға сәйкес келетін тайпалар қарастырылады. Кейіннен бұл тайпалар екі қанатқа Бозоқ (оң қанат, «сынған садақ») және Үшоқ (сол қанат, «оқтар») болып бөлінген. Сонымен қатар оғыз және «моңғол» генеалогиялық желілерінің арақатынасы талданады: мәтінде келтірілген «Моңғол Дүрлікін» және «Нирун» топтарына кіретін тайпалардың тізімдері, сондай-ақ моңғол руларының бір бөлігінің Добун-Баян мен оның әйелі Алан-Қоадан тарағаны туралы аңыз қарастырылады. Аталған әулеттің ұрпақтары кейіннен Шыңғыс ханның ата-бабаларына айналған. Зерттеуде Нұх пайғамбардан бастау алатын түркілердің Абулджа хан арқылы тарайтын шежіресіне де айрықша орын беріледі. Оның ұлы Дип-Якуядан және немерелері Қара хан, Ор хан, Күр хан және Күз ханнан тарайтын генеалогиялық желі қарастырылады. Оғыз ханның ғажайып дүниеге келуі, анасы дінге кіргенге дейін оның ана сүтін қабылдаудан бас тартуы, сондай-ақ ислам дінін қабылдауына байланысты әкесімен болған қақтығысы нәтижесінде Қара ханның қаза табуы туралы сюжет жан-жақты талданады. Бұл сюжет түркі тайпаларының исламдануын және Оғыз бен оның ұрпақтарының билігін заңдастырудың идеологиялық негізі ретінде қарастырылады. Тайпалар атауларының шығу тегіне қатысты этиологиялық аңыздарға ерекше назар аударылады. Атап айтқанда, ұйғыр, қаңлы, қыпшақ, қарлұқ, қалач және ағачері тайпаларының атаулары Оғыз ханның жорықтары кезіндегі нақты оқиғалармен байланыстырылады. Бұл аңыздар эпикалық дәстүрге тән халықтық этимология механизмін айқын көрсетеді. Автор «Тауарих-и гузида-йи нусрат-наме» шығармасының Алтын Орда мен Қазақ хандығының генеалогиясын қайта қалпына келтіру үшін маңызды дереккөз екендігін атап көрсетеді. Мәтінде берілген Бозоқ және Үшоқ тайпаларының тізімі, сондай-ақ Оғыз хан мен Абулджа ханға барып тірелетін шежірелік желілер қазақ рулары мен жүздерінің тайпалық құрамымен және шежіресімен едәуір дәрежеде сәйкес келеді. Бұл жағдай аталған ескерткішті Алтын Ордадан кейінгі кеңістіктің этносаяси тарихын зерттеудегі маңызды дереккөздердің біріне айналдырады. Дереккөз мәліметтері оғыз дәуірінен бастап Жошы ұлысы арқылы қазақ мемлекеттілігінің қалыптасуына дейінгі ру-тайпалық құрылымның сабақтастығын қадағалауға мүмкіндік береді. Осы тұрғыдан алғанда, шығарма Қазақстан тарихын және қазақ халқының шығу тегін зерттеу үшін айрықша ғылыми құндылыққа ие.