Мемлекет, қоғам қайраткері Қазанғап би Сатыбалдыұлы және оның әулеті
Ғылыми мақала
DOI:
https://doi.org/10.65076/Кілт сөздер:
Қазанғап би Сатыбалдыұлы, Баянауыл округі, аға-сұлтан, әулет, Қабыш Исаұлы Бердәлі, АлашАңдатпа
Мақалада мемлекет және қоғам қайраткері, Баянауыл дуанының аға сұлтаны қызметін атқарған Қазанғап би Сатыбалдыұлының өмірі мен қызметіне қатысты деректер талданады. Зерттеу пәні – тақырыпта атап көрсетілгендей, мақаланың мазмұны Қазанғап би Сатыбалдыұлының өмірі мен қызметі және оның әулеті жайлы талдаулар жасайды. Зерттеудің мақсаты есімдері қалың көпшілікке беймәлім, тарихта өшпестей із қалдырған Қазанғап би Сатыбалдыұлы, шөбересі Қабыш Исаұлы Бердәлі сияқты саяси тұлғалардың қазақ қоғамындағы орны мен рөлін көрсету болып табылады. Мақалада қарастырылып отырған Қазанғап би Сатыбалдыұлының әулеті туралы деректерді зерттеу барысында талдау мен синтез, тарихи салыстыру әдістері пайдаланылды. Деректерді талдау негізінде автор Қазанғап бидің беделі мен ықпалы қазақ ру-тайпаларының арасында да, жергілікті Сібір әкімшілігі қызметкерлерінің арасында да жоғары болған, оның біліктілігі, адалдығы мен әділдігі, келісімге келе білуі абыройының өсуіне ықпал етті, сондай-ақ Кереку-Баянауыл өңірінің дамуына, жергілікті қазақтардың мүдделерін қорғауда елеулі үлес қосты деген қорытындыға келеді. Сонымен бірге, мақалада Қазанғап Сатыбалдыұлының әулеті жайлы, атап айтқанда әйгілі атасы Малайсары батырдың үзеңгілес досы Байдаулет батыр және танымал ұрпақтары туралы баяндалады. Қазанғап бидің шөбересі Қабыш Исаұлы Бердәлінің есімі де кезінде атасы Қазанғап би сияқты күллі Ертіс-Семей өңіріне әйгілі болған. Алаш қайраткері, танымал ақын Қабыш Исаұлы ұлт-азаттық «Алаш» қозғалысының белді өкілі. Оның жетекшілігімен большевиктерге қарсы күрес жүргізу үшін 150 жігіттен құралған «Алаш» әскері құрылғаны және 1919 жылдың 7 шілдесінде Райымжан Мәрсеков пен Тұрағұл Құнанбаевпен бірге Семей облыстық делегациясы атынан Уақытша Сібір үкіметі, Министрлер кеңесінің төрағасы қабылдауында болғаны және қазақтың сот ісі, жер қатынасын реттеу сынды мәселелерімен келіссөз жүргізген делегация мүшелерінің қазақ зиялыларын қудалауды тоқтату қажеттілігін де назардан тыс қалдырмағаны баяндалады. Қорытындылай келе, Мұстафа Шоқай, Әлихан Бөкейхан сияқты түрікшіл қайраткерлердің қатарына Қабыш Исаұлы Бердәліні де жатқызуға болады. Мұрағат деректерінде Қабыш Исаұлы туралы сақталған «...ақын, түрікшіл ұстанымда, кеңес өкіметінің саясатына қарсы бағытталған өлеңдер табылған» – деген мәліметтер біздің ойымызды дәлелдейді. Сондай-ақ, мұрағат қорларында Қабыш Исаұлының тұлғалық болмысын айқындайтын «текті әулеттен шыққан, ықпалы мен беделі жоғары болған азамат» – деген құнды дерек сақталған.
##plugins.themes.default.displayStats.downloads##
Әдебиеттер тізімі
Abdrakhmanova B.M. Istoriia Kazakhstana: vlast, sistema upravleniia, territorialnoe ustroistvo v XIX veke. Karaganda: Glasir printing house. 2010. 380 p.
Abdullauli Zh. «Kabyshym Kerekudі karyna іlgen» Saryarka samaly. October 29. 1996.
Abdullin Zh. «Zhiberdi alys zherlerge». Saryarka samaly. May 16, 1992.
Akparat beruzhiler: Zhambyl Kayrbekov, Karatay Zhukenov. The author's field materials for 2012.
Amanzholova D.A. Alash: istorıcheskii smysl demokraticheskogo vybora. Almaty: Taimas publishing house. 2013. 383 p.
Bekbayeva G.A. Ayakoz okrugy men Ayakoz uyezinin 1831-1914 zhyldardagy sayasi-akimcsgilik zgane aleumettyk-ekonomikalyk damuy. Dissertation prepared for the degree of candidate of historical sciences. Almaty. 2006. 155 p.
Bekmakhanov E.B. Kazakhstan v 20-40 gody XIX veka. Uchebnik. Alma-Ata: Textbook. Alma-Ata: “Kazakh University”. 1992. 400 p.
Boltina V.D. Lichnye arkhivy. Zvezda Priirtyshya. August 8, 1998.
Valikhanov Ch.Ch. Sobranie sochinenii v piati tomakh. Volume IV. Alma-Ata: Publishing house “Nauka” of the Kazakh SSR. 1968. 782 p.
Zhirenchin K.A. Politicheskoe razvitie Kazakhstana v XIX - nachale XX vekov. Almaty: “Zhety Zhargy”. 352 p.
Ilyasova K.M. Kazak sieezderі: kauly-kararlary men sheshіmderі (1917-1919 zhzh.). Collection of documents. Kyzylorda. 2003. 176 p.
Ilyasova K.M. Kazak sieezderі: karalgan maselelerі, sheshіmderі zhane olardyn oryndaluy (1917-1919 zhzh.). Historical analysis. Almaty. 1999.
Isabayi K. Shon bi. Trilogy. Astana: Elorda. 2005. 672 p.
Istoriia Kazakhstana v russkikh istochnikakh XVI-XX vekov; Ministry of Education and Science of the Republic of Kazakhstan; Institute of History and Ethnology named after Ch.Ch. Valikhanov; [compilers: I. V. Erofeeva, B. T. Zhanaev; transcription of cursive and preface by I. V. Erofeeva; comments by B. T. Zhanaev; scientific editor S. A. Zhakisheva]. Volume VI. Travel diaries and official notes on trips to the southern Kazakh steppes. XVIII-XIX centuries. Almaty: Dyke-press. 2007. 504 p.
Kazakstannyn saysi tarihy: XX g. birinzhi zhartysy (materials of the international scientific-practical conference). October 29, 2004. Almaty: Archives of the President of the Republic of Kazakhstan. 2005. 126 p.
Kazakstan tarikhy (kone zamannan bүgіnge deiіn): five volumes; [editorial board of the volume: K.S. Aldazhumanov. Volume III: Kazakhstan in modern times. Almaty: Atamura. 2002. 768 p.
Kazangap bi Satybaldyuly. Pavlodar: “Kereku”. 2008. 174 p.
Kazakhsko-russkie otnosheniia v XVIII – XIX vekakh (1771-1867 gody). (Collection of documents and materials). Alma-Ata: "Nauka" publishing house. 1964. 575 p.
Kamzin Sh. Uakyt ozganmen, asyl tozbaidy. Kyzyl tu. March 23, 1989.
Kamzin. Isanyn Kabyzhy. Dauya. March. 1992.
Kasymbaev A. Administrativno-politicheskie i zakonodatelnye novovvedeniia Rossii v Mladshem zhuze 20-40 gg. XIX v. i ikh kolonialnaia sushchnost (istoricheskii aspekt). Dissertation on the competition of the academic degree of the candidate of historical sciences. Almaty, 2003. 165 p.
Krasovsky M. Oblast sibirskikh kirgizov. Materials for geography and statistics in three parts. St. Petersburg. 1868. Part I. 428 p.
Krasovsky M. Oblast sibirskikh kirgizov. Materials for geography and statistics in three parts. St. Petersburg. 1868. Part II. 464 p.
Krasovsky M. Oblast sibirskikh kirgizov. Materials for geography and statistics in three parts. St. Petersburg. 1868. Part III. 264 p.
Ksenzhik G.N. Istoricheskaia geografiia stepnykh oblastei Kazakhstana v XIX – nachale XX vv. Almaty: Ayganym publishing house. 2005. 406 p. 3 maps.
Levshin A.I. Opisanie kirgiz-kazachikh, ili kirgiz-kaisatskikh ord i stepei (under the general editorship of Academician M.K. Kozybaeva). Almaty: Category. 1996. 656 p.
Materialy po istorii politicheskogo stroia Kazakhstana. Volume 1. Collection compiled by candidate of historical sciences M.G. Masevich. Alma-Ata: Publishing House of the Academy of Sciences of the Kazakh SSR. 1960. 441 p.
Muktar A. Akhmetova U., Atygaev N., Akhmet A., Zhumabaev A. Kazak khandygy kurylymyndagy biler, batyrlar, kozhalar, zhasauyldar, atalyktar zhane tarkhandar instituttary: olardyn kyzmetі zhane zhoiyluy (XV-XIX gg.). Monograph. Almaty: “Arys” publishing house. 2020. 248 p.
Nuralin K. Estay anderi. Kyzyl Tu. January 26. 1989.
Potanin G.I. Trudy po etnografii i folkloru. Astana: Publishing House of Pavlodar State University. 2007. 248 p.
Sayakhimova Sh.N. Istoriia Karkaralinskogo i Kokpektinskogo okrugov (1824-1867 gg.). Dissertation on competition of academic degree candidate of historical sciences, Astana. 2010. 167 p.
Srednee Priirtyshe v istochnikakh i materialakh. Collection of documents and materials (XVIII-early XX centuries). Volume 1-2. Pavlodar: “Kereku”. 219 p.
Suleimenov B.S., Basin V.Ya. Kazakhstan v sostave Rossii v XVIII – nachale XX veka. Alma-Ata: “Nauka” KazSSR. 1981. 247 p.
Khafizova K.Sh. Stepnye vlastiteli i ikh diplomatiia v XVIII-XIX vekakh. Monograph. Nur-Sultan: KISI under the President of the Republic of Kazakhstan. 2019. 476 p.
Shayakhmetov N.U. El bүgіnshіl, menіkі ertengі үshіn. Textbook. Almaty. 2001. 149 p.
Yanushkevich A. Dnevniki i pisma iz puteshestviia po kazakhskim stepiam. Almaty: “Abay International Club”. 2005. 236 p.
Жүктеулер
Жарияланды
Журналдың саны
Бөлім
Лицензия
Авторлық құқық (c) 2026 Қ. Нұрбай
Бұл жұмыс Creative Commons Attribution-NonCommercial-NoDerivatives 4.0 Дүние жүзінде.
