1700-1720 жылдардағы қазақ-орыс елшілік байланыстары
Ғылыми мақала
DOI:
https://doi.org/10.65076/Кілт сөздер:
Қазақ хандығы, Орыс мемлекеті, елшіліктер, XVIII ғасырдың басы, Тобыл, ҚазанАңдатпа
Мақалада мұрағаттық құжаттар мен жарияланған жазбаша дереккөздер негізінде XVIII ғасырдың алғашқы онжылдықтарындағы қазақ хандығы мен Орыс мемлекетінің елшілік байланыстарының динамикасы көрсетілген. Автор екі тарап арасындағы барлық белгілі елшілік байланыстарды жүйелеп, тарихнамада бұрын-соңды болмаған жаңаларын көрсетті. Елшілік байланыстар барысында көтерілетін екіжақты қарым-қатынастардың негізгі проблемалары анықталды. Олар: жоңғарлармен күрестегі әскери ынтымақтастық мәселелері, қазақ-орыс шегарасы қауіпсіздігінің мәселелері, өзара шабуылдардың жолын кесу және сауда қатынастарын орнату. Дипломатиялық хат алмасуда және өзара елшіліктер барысында көтерілген мәселелердің жүйелілігі көптеген мәселелердің шешілмегендігін көрсетеді. Бұл ретте ресми түрде екі тарап туындаған проблемаларды еңсеруге бел буды. Материалдар көрсеткендей, XVIII ғасырдың басында Ресейдің қазақтармен қарым-қатынасының бірден бірнеше орталығы жұмыс істеді, олар Қазан, Уфа және Тобыл. Бұл ретте губернатор князь М. П. Гагарин кезеңінде Сібір әкімшілігі қазақтармен байланыс орнатуда үлкен белсенділік танытты. Қазақтар мен Ресей арасындағы қарым-қатынастағы бұл кезеңнің ерекшелігі аймақтағы өз мүдделерін қорғаған Жоңғар мемлекетінің белсенді саясатымен байланысты оңтүстік Сібір мен Орталық Азиядағы күрделі сыртқы саяси жағдай болды. Сондай-ақ, кезең XVIII ғасырдың екінші онжылдығының ортасында Ресейдің аймаққа деген қызығушылығының жандануымен сипатталады. Осы кезеңде қазақ билеушілері мен Ресей мемлекеті арасындағы дипломатиялық қатынастардың дамуында Ресей тарапындағы ішкі өзгерістерге де, екі тарап тап болған сыртқы сын-қатерлерге де байланысты өзара іс-қимыл құрылымындағы өзгерістер ерекше рөл атқарды. Орал-Каспий өңіріндегі Ресейдің позицияларының күшеюі, сондай-ақ Жоңғария тарапынан өсіп келе жатқан қауіп қазақ билеушілерін Ресей шегара Әкімшілігімен диалогты күшейтуге мәжбүр етті. Бұл елшілік миссиялар санының артуынан және әскери, сауда салаларын ғана емес, сонымен қатар шегара маңындағы аумақтардың қауіпсіздігі мәселелерін де қамтитын және талқыланатын мәселелер шеңберінің кеңеюінен көрінді. Өз кезегінде Қазан, Уфа және әсіресе Тобыл сияқты орталықтар елшілік байланыстардың көпшілігі өтетін маңызды түйіндерге айналды. Үзілістен кейінгі XVIII ғасырдың екінші онжылдығындағы елшілік байланыстардың қарқындылығы бұл уақытты қазақ билеушілері мен Орыс мемлекетінің дипломатиялық қатынастары тарихындағы жеке кезеңге бөлуге мүмкіндік береді. Мақалада жаңа кезеңнің ұзақтығы, бірқатар елшіліктердің кездесуі және келіссөздердің мазмұны көрсетілген.
##plugins.themes.default.displayStats.downloads##
Әдебиеттер тізімі
Басин В.Я. О русско-казахских дипломатических отношениях в начале XVIII века. Известия Академии наук Казахской ССР. Серия общественных наук. 1965. Вып. 5. С.39–51.
Басин В.Я. Казахстан в системе внешней политики России в первой половине XVIII века. В: Казахстан в XV–XVIII веках (Вопросы социально-политической истории). Алма-Ата: Наука, 1969. С.50–145.
Басин В.Я. Россия и казахские ханства в ХVI – ХVIII вв.: Казахстан в системе внешней политики российской империи. Алма-Ата: Наука. 1971. 276 с.
Дүйсен С.Ж. Қазақстан дипломатиясы (тарихы аспект). Астана, 2018. 336 б.
Ерофеева И.В. Хан Абулхаир: полководец, правитель, политик. Алматы: Дайк-Пресс. 2007. 456 с.
Жаппасов Ж.Е. XVI-XVIII ғғ. қазақ-орыс қарым-қатынастарының тарихы. Алматы: Қазақ университеті. 2011. 147 б.
Златкин И.Я. История Джунгарского ханства 1635-1758 гг. Москва: Наука. 1983. 333 с.
Кабульдинов З.Е. О набегах казахов Среднего жуза на внутреннюю сторону в XVII- конце XVIII веков. Омск: Изд-во ОмГАУ. 2001. 12 с.
Кабульдинов З.Е. О появлении казахов во внутренних российских уездах Оренбургского края в XVI – начале XVIII в. Уржумка: научный журнал. 2002. No.1(7), с.13-18.
Казахско-русские отношения в XVI–XVIII веках (сборник документов и материалов). Алма-Ата: Изд. АН КазССР. 1961. XVI+743 с.
Маслюженко Д.Н. Казахи на территории Среднего Притоболья в XVI-XIX вв. Вестник Курганского государственного университета. Серия Гуманитарные науки. 2013. No.4, с.71-74.
Материалы по истории Башкирской АССР. Ч. 1: Башкирские восстания в XVII и первой половине XVIII вв. Москва; Ленинград: Изд-во Академии наук СССР. 1936. 630 с.
Моисеев В. А. Джунгарское ханство и казахи (XVII–XVIII вв.). Алма-Ата: Гылым. 1991. 238 с.
Памятники Сибирской истории XVIII века. Кн. 2: 1713-1724. Санкт-Петербург: Типография Министерства внутренних дел. 1885. XXIV+541 с.
Под стягом России: Сборник архивных документов. Москва: Русская книга. 1992. 432 с
Почекаев Р. Ю. Мнимый сюзеренитет: московские цари и казахские ханы (по русскоязычным посольским документам конца XVI – начала XVIII вв.). Электронный научно-образовательный журнал «История». 2019. T. 10. Выпуск 1 (75). https://history.jes.su/s207987840002567-2-1/. DOI: 10.18254/S0002567-2-1
Пузанов В.Д. Русско-казахские отношения на юге Сибири (конец XVII-XVIII вв.). Западная Сибирь: прошлое, настоящее и будущее. Сургут: Диорит. 2004. с. 90-104.
Русские летописи и официальные материалы XVI – первой половины XVIII вв. о народах Казахстана. Т. 2. Алматы: Дайк Пресс. 2005. 448 с.
Словарь русского языка XI–XVII вв. Вып. 24. Москва: Наука. 2000. 254 с.
Эпистолярное наследие казахской правящей элиты 1675–1821 гг. Сборник исторических документов в 2-х томах. Т. I. Письма казахских правителей. 1675–1780 гг. Алматы: АО «АБДИ Компани». 2014. 696 с.
Жүктеулер
Жарияланды
Журналдың саны
Бөлім
Лицензия
Авторлық құқық (c) 2025 Н. Лапин
Бұл жұмыс Creative Commons Attribution-NonCommercial-NoDerivatives 4.0 Дүние жүзінде.
