1905-1930 жылдар аралығындағы Қазақстандағы саяси қуғын-сүргін: қазақ оппозиция мәселесі
Ғылыми мақала
DOI:
https://doi.org/10.65076/Кілт сөздер:
кеңес өкіметі, саяси қуғын-сүргін, Қазақстан, ұлт-азаттық қозғалыс, шет ел, саяси оппозиция, шет елдерАңдатпа
Мақалада 1905-1930 жылдар аралығындағы қазақ саяси қайраткерлерінің ел ішіндегі және шетелдегі қызметі баяндалады. Зерттеу пәні – тақырыпта атап көрсетілгендей, мақаланың мазмұны 1905-1930 жылдар аралығындағы Қазақстандағы саяси қуғын-сүргін тақырыбы аясында қазақ оппозиция өкілдерінің ел ішіндегі және шетелдегі қызметін қарастырып, талдаулар жасайды. Зерттеудің мақсаты қазақ саяси қайраткерлерінің оппозициялық күш ретінде ел ішіндегі және шетелдегі қызметтерінің ерекшеліктері мен рөлін көрсету болып табылады. Мақалада қарастырылып отырған қазақ саяси оппозиция өкілдерінің қызметін зерттеу барысында талдау мен синтез, тарихи салыстыру әдістері, сондай-ақ ғылыми болжау әдісі пайдаланылды. Қазақ саяси қайраткерлерінің ел ішіндегі, шетелдегі қызметі патша өкіметі құлағанға дейін де, құлағаннан кейін де айрықша белсенділігімен танылды. Әсіресе, 1917 жылдан бастап Әлихан Бөкейхан, Райымжан Марсеков сынды Алаш қайраткерлері Томск қаласында өткен Сібір облыстық құрылтайларға белсене қатысып, қазақ автономиясын құру жолында қыруар жұмыстар атқарды. Сондай-ақ, қазақ халқының, қазақ елінің мүддесін қорғау мақсатында Алашорда үкіметі уақытша Сібір үкіметімен келіссөздер жүргізе отырып, Алаш әскерін құрды. Сонымен бірге, Алашорда құлап, кеңес өкіметі билікке келгеннен кейін де қазақ қайраткерлері қызметін тоқтатпай, елде және шетелде жасырын ұлттық ұйымдар құрып, ұлт тәуелсіздігі жолындағы күресін жалғастырды. Мысалға үшін, мақалада Оразмағамбет Тұрмағамбетов, Райымжан Марсековтардың Алашорда үкіметі құлағаннан кейінгі уақыттағы қызметі талданады. Мұрағаттық, өзге де деректерді талдау негізінде қазақ саяси оппозиция өкілдерінің ел ішіндегі және шетелдегі қызметтері 1920-1930 жылдардың басындағы ұлт-азаттық қозғалыстың қарқынды серпін алуына үлес қосты деген қорытынды жасалынған. Қорытындылай келе, 1919 жылдың аяғында Қазақстанда кеңес өкіметі түпкілікті орнағаннан кейін қазақ саяси оппозиция өкілдері, олардың қатарында бұрыңғы Алаш партиясының мүшелірі де, жекелеген қазақ коммунистері де бар, Алашорда мен Алаш партиясының жойылуына байланысты жасырын сипаттағы қызметке көшті. Ондай тұжырымдар Қазақстан Республикасы, Ішкі істер Министрлігінің мұрағатында сақталған құпия мұрағаттық құжаттардың деректеріне негізделген. Мұрағаттық дерек көздері Алашорда аталған Қазақ ұлттық ұйымының шетелдегі және Кеңес Одағының өзге республикаларындағы жасырын қызметі туралы баяндайды. Сонымен бірге, 1929-1931 жылдардағы жаппай қарулы көтерілістерді қазақ саяси оппозиция өкілдерінің жетекшілігімен ұлт тәуелсіздігі жолында кеңес өкіметіне қарсы ұйымдастырылған соңғы қадам деп айтуға болады.
##plugins.themes.default.displayStats.downloads##
Әдебиеттер тізімі
Akkuly S. Alihan Bukeiyhan. Sobiratel kazashskih zemel. Volume 1. Astana: “Alashorda” Public Foundation. 2017а. 631 p.
Akkuly S. Alihan Bukeiyhan. Sobiratel kazashskih zemel. Volume 2. Astana: Obshestwennyi fond «Alashorda», 2017b. 636 p.
Alash kozgalysy. Kujattar men materialdar jinagy. Sauir 1901 - jeltoqsan 1917. Volume 1. Edited by: M.K. Koigeldiev, S.O. Smagulova et al. Almaty: “Alash”. 2004. 552 pp.
Amanzholova D.A. Na izlome. Alash v etnopoliticheskoy istorii Kazakhstana. Almaty: «Taymas» Publishing House. 2009. 412 p.
Amanzholova D.A. Alash: istorıcheskii smysl demokraticheskogo vybora. Istoricheskaya monografiya. Almaty: «Taymas» Publishing House. 2013. 400 p.
Ayagan Burkitbay. Krasnye i chernye (materialy Guverovskogo arkhiva). Almaty: «Kazakh Encyclopaediasy». 2005. 240 p.
Zhanbosinova A. S. Repressivnaya politica sovetskogo gosudarstva w 20-50 gody XX weka (na primere Wostocnogo Kazachstana). Abstract of a doctoral thesis in history. Semey. 2010. 47 s.
Zhdanova G.D. Repressirovannye kazahi Altaiyskogo kraya (1920-1940 gg.). In: The Political History of Kazakhstan. The First Half of the 20th Century. Proceedings of the International Scientific and Practical Conference. 29 October 2004. Almaty: Archive of the President of the Republic of Kazakhstan. 2005. 126 pp.
Zhurtbay T. Uranym Alash. Volume 1. Almaty: “Kitap” Publishing House. 2019. 526 p.
Zhurtbay T. Uranym Alash. Volume 2. Almaty: “Kitap” Publishing House. 2019. 527 p.
Zhurtbay T. Uranym Alash. Volume 3. Almaty: «Kitap» Publishing House. 2019. 799 p.
Kara A. Mustafa Shoqai. Omiri. Kuresi. Şhygarmashylygy. Translated from Turkish by G. Shadieva. Almaty: “Arys” Publishing House. 2004. 320 p. + 8 p. of illustrated inserts.
Kozodoy W.I. Alihan Bukeyhanov: zhelovek-yepocha. Almaty: “ZhanDos”. 2021. 312 p.
Koigeldiev M. Alash kozgalysy (Komekshi oqy quraly). Almaty: «Sanat». 1995. 368 p.
Koigeldiev M. Ulttyq sayasi elita. Kyzmeti men tagdyry (XVIII-XX gg.). Researchers. Almaty: “Zhalyn Baspasy” Publishing House. 2004. 400 p.
Koigeldiev Mambet. Qazaq Eli: ulttyq birgeyliqti saqtau jolyndagy kures (XIX - XXI gg. basy). Almaty: “Karatau KB”, “Dastur”. 2014. 432 p.
Koigeldiev M. Alash kozgalysy. A two-volume monograph. Volume One. Almaty: “Mektep” Publishing House. 2021. 480 p.
Kozybaev M. K. Tarikh zerdesi. Almaty: “Gylym”, 1998. 341 p.
Kydyralina Zh.U. Alimkhan Ermekov. Edited by Doctor of historical sciences, Prof. B. G. Ayagan, . Almaty: ‘Leader-M’ LLP. 2012. 320 p.
Materialy gosudarstvennoy komissii po polnoy reabilitatsii zhertv politicheskikh repressiy (20-50 gody XX veka). Volume 4: Popular Uprisings and Protests in Kazakhstan in the 1920s–1930s. A collection of documents and materials. Compiled by: S.A. Kasymov, A.S. Musagaliyeva, M.M. Kozybaeva, B. Abdigaliuly, G.T. Isakhan, M.G. Zhylysbaeva, T.K. Allaniyazov, L.A. Grivennaya. Astana: ‘Liter-M’ LLP. 2022a. 536 p.
Materialy gosudarstvennoy komissii po polnoy reabilitatsii zhertv politicheskikh repressiy (20-50 gody XX veka). Volume 5: Forced Refugees. A collection of documents and materials. Editors: K.N. Baltabaeva, R.K. Aidarbayeva, Sh.B. Tleubayev, K.Zh. Nurbay, R.E. Orazov. Astana: “Liter-M” LLP. 2022b. 640 p.
Materialy gosudarstvennoy komissii po polnoy reabilitatsii zhertv politicheskikh repressiy (20-50 gody XX veka). Volume 11: Fighters for National Freedom, Independence and Territorial Integrity of Kazakhstan. A collection of documents and materials. Compiled by: S.A. Kasymov, A.Zh. Ilyas, K.M. Erimbetova, Zh.U. Kydyralina, D.A. Makhat, M.M. Kozybaeva, K.K. Sarsembina, B.R. Sheriyazdanov. Astana: ‘Liter-M’ LLP. 2022c. 672 pp.
Materialy gosudarstvennoy komissii po polnoy reabilitatsii zhertv politicheskikh repressiy (20-50 gody XX veka). Volume 12: State Persecution and Political Repression of Members of the ‘Alash’ National Liberation Movement. A collection of documents and materials. Compiled by: S.A. Kasymov, K.M. Erimbetova, M.M. Kozybaeva, Zh.U. Kydyralina, D.A. Makhat, K.K. Sarsembina, B.R. Sheriyazdanov, A.Zh. Ilyas. Astana: ‘Liter-M’ LLP. 2022d. 382 pp. Mironov B.N. Istoriya v tsifrakh: Matematika v istoricheskikh issledovaniyakh. Leningrad: “Nauka”. 1991. 165 p.
Nurpeisov K. Alash ham Alashorda. Almaty: “Atatek”. 1995. 256 p.
Omarbekov T. XX g. Qazaqstan tarihynyn ozekti maseleleri. Almaty: “Kazaqparat”, 2001. 388 b.
Rossiia i Tsentralnaia Aziia. 1905-1925 gg. Sbornik dokumentov. Author-compiler: D.A. Amanzholova. Karaganda: KarSU Press. 2005. 495 p.
Shayakhmetov N.U. El - bughіnshіl, menіkі – ertengі ushіn. Textbook. Almaty. 2001. 149 p.
Shishkin W.I. Wzaimootnosheniya Alashordy I Wremennogo prawitelstva. Izvestiya Uralyskogo gosudarstvennogo universiteta. Bulletin of the Ural State University. Series 2: Humanities. 2011. No. 4 (36). p. 110–123.
Shoqay M. Tandamaly. Vol. 1. Almaty: «Kaynar». 1998. 512 p.
Жарияланды
Журналдың саны
Бөлім
Лицензия
Авторлық құқық (c) 2026 Қ. Нұрбай
Бұл жұмыс Creative Commons Attribution-NonCommercial-NoDerivatives 4.0 Дүние жүзінде.
