Ураз-Мұхаммед XVI ғасырдың соңы кезеңіндегі қазақ–орыс қатынастары контекстінде
Ғылыми мақала
DOI:
https://doi.org/10.65076/Кілт сөздер:
Бұхара хандығы, елшіліктер, Күл-Мұхаммед, Ресей, Тәуекел, Ураз-Мұхаммед, Қазақ хандығыАңдатпа
Мақаланың мақсаты — болашақ Қасым хандығының ханы Ураз-Мұхаммедтің 1594–1595 жылдардағы қазақ–орыс келіссөздері барысындағы орны мен рөлін зерттеу. Зерттеудің деректік негізін автор Ресей Федерациясының Мәскеу қаласында орналасқан Ресей мемлекеттік көне актілер архивінен анықтаған материалдар құрайды. Бұл материалдар Қазақстан Республикасының Орталық мемлекеттік архивінде (Алматы қ.) және «Ғылым ордасы» РМК-ның Ғылыми архивінде (Алматы қ.) сақталған көшірмелермен салыстырылып тексерілді. Сонымен қатар, тақырып бойынша жарияланған құжаттар жүйеленіп, кешенді түрде қарастырылды. Зерттеу барысында тарихнамада қалыптасқан, сұлтан Ураз-Мұхаммедтің рөлі тек оны босатуға жасалған әрекетпен ғана шектелді және бұл Тәуекел ханның 1594–1595 жылдары Мәскеуге жіберген елшілігінің басты мақсаты болды деген тұжырымның қате екені анықталды. Орыс патша сарайында елеулі орын алған Ураз-Мұхаммед билеуші хандардың тікелей ұрпағы әрі жақын туысы ретіндегі жоғары мәртебесіне сай әртүрлі мемлекеттік қызметтерге тартылды. Оның ішінде шетелдік мемлекеттердің өкілдерімен өткен кейбір елшілік қабылдауларға да қатысқан. Алайда бұл қатысу көбіне рәсімдік сипатта болды. Дегенмен, дәл қазақ елшілігі жағдайында, сұлтанның шығу тегі мен, мүмкін, сақталып қалған байланыстарын ескере отырып, Ураз-Мұхаммед Күл-Мұхаммед бастаған қазақ елшілігімен жүргізілген келіссөздерге тікелей тартылған. Мұрағаттық құжаттар көрсеткендей, Ураз-Мұхаммед тарихи әдебиетте қалыптасқан пікірдегідей бір ғана емес, кемінде үш рет қазақ елшісі Күл-Мұхаммедпен кездескен. Олардың кемінде екеуі қазақ елшілік миссиясы тоқтаған Мәскеу қаласында, ал бір кездесуі сұлтанның поместьесінде өткен. Сонымен қатар, мақалада Ураз-Мұхаммедтің қазақ–парсы қатынастарын жолға қоюда да елеулі рөл атқарғаны көрсетіледі, өйткені оның тікелей қатысуымен Мәскеуде бір мезгілде болған парсы елшісі Ғадибек пен қазақ елшісі Күл-Мұхаммедтің кездесуі ұйымдастырылған. Құжаттарда Ураз-Мұхаммедке берілген сыйақының аталуы, сондай-ақ кейіннен оның саяси мәртебесінің жоғарылап, Борис Годунов патшаның ресми түрде оны Қасым хандығының ханы етіп тағайындауы ‒ Ураз-Мұхаммедтің қазақ-орыс келіссөздері барысында өзін таныта алғанын дәлелдейді. Жалпы алғанда, деректерді талдау Ураз-Мұхаммедтің XVI ғасырдың соңында Қазақ хандығы мен Русь мемлекеті арасындағы елшілік байланыстардың орнауында елеулі рөл атқарғанын және бұл үдерістерге тікелей қатысы болғанын айқын көрсетеді.
##plugins.themes.default.displayStats.downloads##
Әдебиеттер тізімі
Abdirov M. Kazakhskii khan v Russkom gosudarstve: monografiia. Ed. by Z. E. Kabuldinov. Almaty: Atamura. 2020. 392 p.
Abuev K., Mukhamadeeva I. Sultan Uraz-Mukhammed: Zhizn i neobychnaia sudba. Astana: Elorda. 2007. 144 p.
Abuev K. Khan Abylai i ego vremia. Astana: Elorda. 2006. 304 p.
Abuev K. Sibirskoe khanstvo v kontekste kazakhsko-russkikh otnoshenii. Kokshetau: Әrкет. 2016. 200 p.
Aбусеитова M. Kazakhskoe khanstvo vo vtoroi polovine XVI veka. Alma‑Ata: Nauka of the Kazakh SSR. 1985. 104 p.
Aбусеитова M. Vzaimootnosheniia s Shaibanidami i Ashtarkhanidami Srednei Azii na rubezhe XVI–XVII vv. Tauekel-khan. Poiski putei sblizheniia s Rossiei. In: History of Kazakhstan (from Ancient Times to the Present Day). In 5 vols. Vol. 2. Almaty: Atamura. 1997. Рp. 397–413.
Atygaev N. The Problem of Relations between the Kazakh Khanate and the Safavid (Qizilbash) State in the 16th Century. In: Materialy Mezhdunarodnogo kruglogo stola (Almaty, 11-12 marta 2003 g.). Almaty: Daik Press. 2004. Рp. 233–252.
Atygaev N. Kazakhskoe gosudarstvo (Kazakhskoe khanstvo) v XVI-XVII vekakh. Istoriia kazakhskoi gosudarstvennosti (drevnost i srednevekove): Monographic Study. Almaty: Adamar. 2007. Рp.386–415.
Basin V. From the History of Russian‑Kazakh Diplomatic Relations in the 16th–17th Centuries. Izvestiia Akademii nauk Kazakhskoi SSR. Seriia obshchestvennykh nauk. 1965. Is.1, pp.37–51.
Basin V. Rossiia i kazakhskie khanstva v KhVI-KhVIII vv.: Kazakhstan v sisteme vneshnei politiki Rossiiskoi imperii. Alma‑Ata: Nauka. 1971. 276 p.
Belyakov A. Uraz‑Muhammad ibn Ondan. In: Minin Readings. Trudy nauchnoi konferentsii. Nizhegorodskii gosudarstvennyi universitet im. N.I. Lobachevskogo (20-21 oktiabria 2006 g.). Nizhny Novgorod. 2007. Рp.29–60.
Belyakov A. V. Uraz-Mukhammed ibn Ondan i Isinei Karamyshev syn Musaitov. Opyt sovmestnoi biografii. Almaty: JSC «ABDI Company». 2019. 208 p.
Belyakov A. Chingisidy v Rossii XV-XVII vekov: prosopograficheskoe issledovanie. Ryazan: Ryazan Mir. 2011. 512 p.
Valikhanov E. Vzaimootnoshenie s Rossiei i sosednimi narodami. Istoriia Kazakhstana (s drevneishikh vremen do nashikh dnei). In 5 vols. Vol. 2. Almaty: Atamura 1997. Рp.433–445.
Vasiliev D. Rossiia i Kazakhskaia step: administrativnaia politika i status okrainy. XVIII – pervaia polovina XIX veka. Moscow: Political Encyclopedia. 2014. 471 p.
Vasiliev D. Kasimovskoe khanstvo i pervye diplomaticheskie kontakty Rossii i Kazakhstana. Istoricheskie, filosofskie, politicheskie i iuridicheskie nauki, kulturologiia i iskusstvovedenie. Issues of Theory and Practice. Tambov: Gramota, 2015. No.7(57), pp. 35–38.
Veliaminov‑Zernov V. Issledovanie o kasimovskikh tsariakh i tsarevichakh. 2nd ed. St. Petersburg: Printing House of the Imperial Academy of Sciences. Part 2 (with two tables). 1864. XVI+501 p.
Zhappasov Zh. XVI-XVIII ғғ. қazaқ-orys қarym-қatynastarynyң tarikhy: oқu құraly. Almaty: Kazakh University. 2011. 202 p.
Zhappasov Zh. XVI-XVIII ғasyrlardaғy қazaқ-orys қarym қatynastarynyң tarikhnamasy. Almaty: Kazakh University. 2014. 234 p.
Isin A. Materialy Posolskogo prikaza Russkogo gosudarstva o Kazakhskom khanstve XVI – nachala XVII v. In: Issues of Historiography and Source Studies of Kazakhstan (Pre‑Revolutionary Period). Alma‑Ata: Nauka. 1988. Рp.161–170.
Isin A. Kazakhskoe khanstvo i Nogaiskaia Orda vo vtoroi polovine XV-XVI v. Semipalatinsk. 2002. 140 p.
Karamzin N. Istoriia gosudarstva Rossiiskogo.Vol. 10. St. Petersburg: N. Grech. 1824. 292+168 p.
Krasovsky N. Materialy dlia geografii i statistiki Rossii, sobrannye ofitserami Generalnogo shtaba. Oblast sibirskikh kirgizov. Region of the Siberian Kyrgyz. Part 1. St. Petersburg: Printing Houses of Traptshel, Retger and Schneider. 1868. III+428 p.
Klyashtorny S., Sultanov T. Kazakhstan. Letopis trekh tysiacheletii. Alma‑Ata: Rauan. 1992. 380 p.
Kobrin V. K voprosu o kazakhsko-russkikh otnosheniiakh v KhVI veke. Bulletin of the Academy of Sciences of the Kazakh SSR. 1946. No.11(20), pp.55–57.
Krafft I. Priniatie kirgizami russkogo poddanstva. Sbornik uzakonenii o kirgizakh stepnykh oblastei. Orenburg: Typo‑Lithography of P. Zharinov. 1898. Рp.1–59.
Levshin A. Opisanie kirgiz-kaisakskikh ili, kirgiz-kazachikh ord i stepei. Chast vtoraia. Part 2: Historical Information. St. Petersburg: Printing House of Karl Kray. 1832. 334 p.
Istoriia vkhozhdeniia Kazakhskogo naroda v poddanstvo Rossiiskoi Imperii v dokumentakh. Derzhava. 1996. No.1(4), pp.77–78.
Kazakh‑Russian Relations in the 16th–18th Centuries (Collection of Documents and Materials) / Compiled by F. Kireev, A. Aleinikova, G. Semenyuk, T. Shoinbaev, Zh. Alma‑Ata: Academy of Sciences of the Kazakh SSR, 1961. XVI+743 p.
Siberian Chronicle Containing the Narrative of the Conquest of the Siberian Land by the Russians under Tsar Ivan Vasilyevich the Terrible; with a Brief Summary of the Preceding Events. St. Petersburg: Printing House of the Department of Public Education, 1821. IX+88+8 p.
Materials on the History of the Uzbek, Tajik and Turkmen SSR. Issue 3, Part 1: Trade with the Moscow State and the International Position of Central Asia in the 16th–17th Centuries. Leningrad: Academy of Sciences of the USSR. 1932. 504 p.
Miller A. Mezhdunarodnoe polozhenie Kazakhstana vo vtoroi polovine XVI veka. Historical Journal. 1942. No.8, pp.51–55.
Mukhamadeeva I. «Sultan of the Cossack Horde» Uraz‑Muhammad — Khan of Kasimov near Moscow. Bulletin of Karaganda University. Series: History. Philosophy. Law. 2007. No.3(47), pp.238–242.
Mukhamadeeva I. The Formation of Diplomatic Ties between Kazakhstan and Russia at the End of the 16th Century. Bulletin of Karaganda University. Series: History. Philosophy. Law. 2008. No.2(50), pp.10–15.
Sokolovsky I., Saprynskaya D. The Kasimov Khanate and the Figure of Uraz‑Muhammad. In: Turko‑Mongol World: History and Culture. Proceedings of the International Scientific Conference Dedicated to the 90th Anniversary of S. G. Klyashtorny. Ed. and comp. by T. D. Skrynnikova; Institute of Oriental Manuscripts (Asiatic Museum) of the Russian Academy of Sciences. Moscow: Nauka–Vostochnaya Literatura. 2019. Рp.186–192.
Solodkin Ya. On the Initial Stage of Russian‑Kazakh Relations (Controversial Issues). In: Interrelations of the Peoples of Russia, Siberia and Eastern Countries: History and Modernity. Reports of the Second International Scientific and Practical Conference (August 11–14, 1997). Book 1. Moscow–Irkutsk–Geigu, 1997. Рp.141–150.
Sultanov T. Genghis Khan and the Chinggisids. Fate and Power. Moscow: AST: MOSKVA. 2006. 445 p.
Sultanov T. Raised on a White Felt Carpet. Khans of the Kazakh Steppes. Astana: LLP «Astana Damu‑21», 2006. 256 p.
Temirgaliev R. The Real History of the Kazakh Khanate. Karaganda: Glasir Printing House. 2009. 324 p.
Temirgaliev R. Kazakhs and Russia. Moscow: Mezhdunarodnye Otnosheniya, 2 prepared. 352 p.
Terentyev M. History of the Conquest of Central Asia. Vol. I. St. Petersburg: Typo‑Lithography of V. Komarov. 1906. XIV + 510 p.
Trepavlov V., Belyakov A. Siberian Tsareviches in the History of Russia: Scientific Edition. St. Petersburg: Oleg Abyshko Publishing House. 2018. 496 p.
Chuloshnikov A. Essays on the History of the Kazak‑Kyrgyz People in Connection with the Common Historical Fates of Other Turkic Tribes. Part 1: Ancient Times and the Middle Ages. Lectures Delivered at the Orenburg Branch of the Moscow Archaeological Institute in 1921. Orenburg: Kyrgyz State Publishing House. 1924. XII + 290 p.
Жарияланды
Журналдың саны
Бөлім
Лицензия
Авторлық құқық (c) 2025 Н. Лапин (Автор)
Бұл жұмыс Creative Commons Attribution-NonCommercial-NoDerivatives 4.0 Дүние жүзінде.
