Сұлтан Ғази Болатұлы Уәлихановтың өмірбаянындағы даулы мәселелер
Ғылыми мақала
DOI:
https://doi.org/10.65076/Кілт сөздер:
Сұлтанғазы Уәлиханов, Омбы кадет корпусы, қазақ зиялы қауымы, қоныс аудару саясаты, Ақмола облысы, тарихи санаАңдатпа
Бұл мақалада XIX ғасырдағы қазақ ақсүйектері мен зиялы қауымының аз зерттелген тұлғасы Сұлтан Ғази Болатұлы Уәлихановтың өмірбаянындағы даулы мәселелер қарастырылады. Сұлтанғазидің Ресей империясы мен қазақ даласының әлеуметтік-саяси, әскери және интеллектуалдық өміріне қосқан елеулі үлесіне қарамастан, оның тұлғасы тарихнамада ұзақ уақыт бойы танымал Шоқан Уәлихановтың көлеңкесінде қалып келді. Бұл зерттеудің өзектілігі білімді Шыңғыс сұлтандарының қазақ қоғамының тарихи санасын қалыптастырудағы және орыс-қазақ қатынастары контексіндегі рөлін қайта қарастыру қажеттілігінен туындайды. Мақсаттар. Бұл мақаланың мақсаты - Сұлтан Ғази Болатұлы Уәлихановтың өмірбаянын қалпына келтіру және оның өмірінің, мансабының және қоғамдық қызметінің даулы аспектілерін анықтау. Зерттеудің мақсаттарына мыналар кіреді: Сұлтанғази тұлғасының пайда болуы мен алғашқы кезеңін талдау; оның әскери қызметін және Ресей империясының жоғары әкімшілігімен қарым-қатынасын зерттеу; оның 19 ғасырдың соңындағы қоғамдық-саяси және интеллектуалдық талқылауларға қатысуын қарастыру; Уәлихановтың қоныс аудару саясаты мен жер мәселесін талқылаудағы рөлін анықтау; оның қазақ зиялы қауымы тарихындағы орнын анықтау. Материалдар мен әдістер. Зерттеудің дереккөз базасы 19 ғасырдағы орыс мерзімді басылымдарының басылымдарынан («Нива», «Северный вестник» журналдары, «Новое время», «Санкт-Петербургские ведомости» газеттері), орыс публицистері мен жазушыларының еңбектерінен (Г. Успенский, Н. Коншин, П. Быков), Қазақстан Республикасы Орталық мемлекеттік мұрағатының қорынан алынған Дала генерал-губернаторының канцеляриясының мұрағаттық материалдарынан, сондай-ақ кеңестік және қазіргі заманғы авторлардың естеліктері мен ғылыми зерттеулерінен тұрады. Әдістемелік негіз тарихи-салыстырмалы, ретроспективті және тұлғалық зерттеулерге негізделген, бұл бізге Сұлтанғазы Уәлихановтың көзқарастарының эволюциясын және себеп-салдар байланыстарын анықтауға мүмкіндік берді. Нәтижелер. Зерттеу Сұлтанғазы Уәлихановтың Омбы кадет корпусының түлегінен және Ресей армиясының офицерінен бастап Санкт-Петербургтегі көрнекті қоғам қайраткері мен журналистке дейінгі күрделі жолдан өткенін көрсетті. Ол жоғары лауазымды шенеуніктердің қамқорлығында болды, бірақ сонымен бірге интригалар мен адалдықсыздық айыптауларына тап болды. Оның Ресей империясының астанасындағы қызметі ерекше маңызды болды, онда ол қазақ қоғамының мүдделерін қорғаушы болды, Ақмола облысындағы қоныс аудару саясатын сынға алды және көшпелі және егіншілік өмір салтының үйлесімді қатар өмір сүруін жақтады. Уәлихановтың еуропалық білім беруді ұлттық бірегейлікті сақтаумен біріктіруге тырысқан «жаңа қазақтың» өкілі ретінде әрекет еткені көрсетілген.
##plugins.themes.default.displayStats.downloads##
Әдебиеттер тізімі
Amanzholova Z., Atanov M., Turarbekov B. The Truth about the State Border of the Republic of Kazakhstan. 4th edition, revised and expanded. Almaty. 2022. 228 p.
Bykov P. Sultan Gazi Vali-Khan. Niva. Saint Petersburg. 1891. No.1, pp. 258–259.
Valikhanov Ch. To Gutkovsky. May 11, 1863. In: Chokan Valikhanov in the Memoirs of His Contemporaries [Compiled, prepared, with introductory article and comments by A. Akhmetov]. Alma-Ata, Kazgosizdat. 1964. 224 p.
Dzhumadildaev A. The Situation of Settlers in the Steppe Region. Zamana‑Qazaqstan. 1999.
Ivlev N. A Local Historian’s Finds. Alma-Ata. 1977. 152 p.
Kireeva‑Kanafieva K. Russian‑Kazakh Literary Relations (Second Half of the 19th Century – First Decade of the 20th Century). Alma-Ata. 1980. 280 p.
Marat Eskendir‑Әbishev. The History of the Kazakh Portrait. Almaty. 2008. 184 p.
The National Liberation Movement in Kazakhstan in the 19th – Early 20th Century. Collection of Documents. Edited by Z. Kabuldinov; Compiled by M. Satenova, R. Orazov. Almaty: «Litera‑M». 2020. 544 p.
Gens G. Letter to the Orenburg Military Governor on the Establishment of a Military School in Orenburg, November 1829. In: Kazakh‑Russian Relations in the 18th-19th Centuries (1771–1867) (Collection of Documents and Materials). Alma-Ata. 1964. 576 p.
Potanin G. In the Yurt of the Last Kyrgyz Tsarevich (From a Trip to the Kokchetav Uyezd). In: Chokan Valikhanov in the Memoirs of His Contemporaries [Compiled, prepared, with introductory article and comments by A. Akhmetov]. Alma-Ata, Publ. Kazgosizdat. 1964. 224 p.
Potanin G. Biographical Information about Chokan Valikhanov. In: Chokan Valikhanov in the Memoirs of His Contemporaries [Compiled, prepared, with introductory article and comments by A. Akhmetov]. Alma-Ata: Publ. Kazgosizdat. 1964. 224 p.
Sozakbaev S. A Master of Seven Languages (in Kazakh). Akikat. 1993. No.4, pp. 53–58.
Strelkova I. Valikhanov. 2nd edition, revised. Moscow. 1990. 298 p.
Sultan Gazi Vali-Khan. Regarding Correspondence from the Akmola Region. Novoye Vremya. October 15, 1890.
Uderbaeva S. Another Valikhanov. Oriental Studies. 2023. Vol.16, no.1, pp.21–32.
Uspensky G. Nomads and Russian Settlers (Supplement to Letters from Settlers). Russkaya Mysl. Monthly Literary and Political Publication. Twelfth Year, Book III. Moscow. 1891. Pp.41–47.
Yadrintsev N. Memories of Chokan Valikhanov. In: Chokan Valikhanov in the Memoirs of His Contemporaries [Compiled, prepared, with introductory article and comments by A. Akhmetov]. Alma-Ata: Publ. Kazgosizdat. 1964. 224 p.
Жарияланды
Журналдың саны
Бөлім
Лицензия
Авторлық құқық (c) 2025 А. Кашкимбаев
Бұл жұмыс Creative Commons Attribution-NonCommercial-NoDerivatives 4.0 Дүние жүзінде.
